Bir teknoloji fikrinin ortaya çıkması ile gerçek kullanıcılar tarafından kullanılan bir ürüne dönüşmesi arasında uzun bir araştırma, geliştirme ve test süreci bulunur. Bu süreçte projenin hangi aşamada olduğunu belirlemek için kullanılan en önemli yöntemlerden biri Teknoloji Hazırlık Seviyesi’dir.
İngilizce “Technology Readiness Level” ifadesinin kısaltması olan TRL, Türkçede Teknoloji Hazırlık Seviyesi veya THS olarak adlandırılır. Sistem, geliştirilen bir teknolojinin temel araştırma aşamasından gerçek kullanım aşamasına kadar ne kadar olgunlaştığını gösterir.
NASA’nın Teknoloji Hazırlık Seviyesi açıklamasına göre sistem toplam dokuz aşamadan oluşur. TRL 1 en düşük teknoloji hazırlık seviyesini, TRL 9 ise teknolojinin gerçek kullanım ortamında kendisini kanıtladığı en yüksek seviyeyi ifade eder.
Teknoloji Hazırlık Seviyesi Neden Önemlidir?
Bir AR-GE projesinin hangi aşamada bulunduğunun doğru belirlenmesi, proje planlamasının daha sağlıklı yapılmasını sağlar. Çünkü henüz fikir aşamasında bulunan bir proje ile gerçek ortamda test edilen bir prototipin bütçe, ekip, zaman ve teknik altyapı ihtiyaçları aynı değildir.
Teknoloji Hazırlık Seviyesi sayesinde:
- Projenin mevcut teknik durumu belirlenebilir.
- Bir sonraki aşamada yapılacak çalışmalar planlanabilir.
- Teknik riskler daha erken fark edilebilir.
- Bütçe ve insan kaynağı daha doğru kullanılabilir.
- Prototip geliştirme süreci takip edilebilir.
- Yatırımcılara projenin ilerleme durumu anlatılabilir.
- Ticarileştirme için gerekli adımlar belirlenebilir.
Teknoloji Hazırlık Seviyesi yalnızca proje ekipleri açısından değil; teknoparklar, yatırımcılar, destek kuruluşları ve proje değerlendirme komisyonları açısından da önemlidir.
Teknoparkların proje, patent, ticarileşme ve ihracat gibi çıktılar üzerinden değerlendirilmesi hakkında daha ayrıntılı bilgi için teknopark başarısının nasıl ölçüldüğünü anlatan içeriğimizi inceleyebilirsiniz.
TRL 1: Temel İlkelerin Gözlemlenmesi
TRL 1, teknoloji geliştirme sürecinin başlangıç seviyesidir. Bu aşamada henüz geliştirilmiş bir ürün, yazılım veya prototip bulunmaz.
Bilimsel araştırmalar sonucunda elde edilen temel bilgiler, gözlemler ve teorik çalışmalar değerlendirilir. Araştırmacılar, ileride bir teknolojiye dönüşebilecek bilimsel bir özelliği veya çalışma prensibini inceler.
Bu seviyede yapılan çalışmalar şunları kapsayabilir:
- Bilimsel araştırmalar,
- Literatür taraması,
- Temel deneyler,
- Teorik hesaplamalar,
- İlk teknik gözlemler,
- Bilimsel yayınların incelenmesi.
Örneğin yeni bir enerji depolama yönteminin temel bilimsel özelliklerinin araştırılması TRL 1 kapsamında değerlendirilebilir.
TRL 2: Teknoloji Konseptinin Oluşturulması
TRL 2 seviyesinde elde edilen bilimsel bilginin hangi amaçlarla kullanılabileceği belirlenir. Teknolojinin temel çalışma mantığı, muhtemel kullanım alanları ve çözmesi beklenen problem tanımlanır.
Henüz deneysel olarak doğrulanmış bir prototip bulunmaz. Ancak teknoloji fikri daha anlaşılır bir konsepte dönüşmeye başlar.
Bu aşamada şu sorulara cevap aranır:
- Teknoloji hangi problemi çözecek?
- Hangi sektörde kullanılacak?
- Hedef kullanıcıları kim olacak?
- Mevcut çözümlerden farkı ne olacak?
- Teknik olarak nasıl çalışacak?
- Kullanıcıya nasıl bir fayda sağlayacak?
TRL 2 seviyesinde teknolojinin teorik yapısı oluşturulur ancak uygulamadaki başarısı henüz kanıtlanmamıştır.
TRL 3: Deneysel Kavram Kanıtı
TRL 3 seviyesinde teknoloji fikrinin teknik olarak çalışıp çalışmayacağı deneysel çalışmalarla araştırılır. Bu aşama genellikle kavram kanıtı veya “Proof of Concept” olarak adlandırılır.
Projenin kritik parçaları küçük ölçekli deneyler, yazılım modelleri veya teknik testlerle doğrulanmaya çalışılır. Ortaya çıkan çalışma henüz son kullanıcıya sunulabilecek bir ürün değildir.
Örneğin geliştirilecek bir görüntü işleme sisteminin temel algoritmasının örnek veriler üzerinde başarılı şekilde çalıştırılması TRL 3 seviyesinde değerlendirilebilir.
Bu seviyede:
- İlk deneysel çalışmalar yapılır.
- Kritik teknik özellikler test edilir.
- Kavram kanıtı hazırlanır.
- Teknolojinin uygulanabilirliği araştırılır.
- Temel performans sonuçları ölçülür.
TRL 4: Laboratuvar Ortamında Doğrulama
TRL 4 seviyesinde teknolojinin temel bileşenleri bir araya getirilerek laboratuvar ortamında test edilir. Bu aşamada ilk teknik prototip veya çalışma modeli ortaya çıkmaya başlar.
Testler kontrollü koşullar altında gerçekleştirilir. Gerçek kullanım ortamındaki bütün değişkenler ve riskler henüz sisteme dâhil edilmez.
TRL 4 aşamasında genellikle:
- Temel bileşenler birleştirilir.
- Laboratuvar testleri yapılır.
- İlk prototip hazırlanır.
- Teknik performans ölçülür.
- Tasarım problemleri belirlenir.
- Yazılım ve donanım uyumu incelenir.
Bu seviyedeki prototip, teknolojinin temel işlevlerini yerine getirdiğini gösterebilir ancak gerçek kullanım için henüz yeterli değildir.
TRL 5: İlgili Ortamda Doğrulama
TRL 5 seviyesinde teknoloji laboratuvar ortamından çıkarak gerçek kullanım koşullarına benzeyen ilgili bir ortamda test edilmeye başlanır.
Örneğin bir fabrika için geliştirilen sensör sisteminin yalnızca laboratuvarda değil, üretim tesisine benzeyen bir test alanında denenmesi TRL 5 kapsamında değerlendirilebilir.
Bu aşamada:
- Çevresel koşullar,
- Kullanıcı davranışları,
- Veri yoğunluğu,
- Sistem performansı,
- Diğer cihazlarla uyumluluk,
- Güvenlik ve dayanıklılık
gibi unsurlar değerlendirilir.
TRL 5, teknolojinin yalnızca kontrollü laboratuvar ortamında değil, gerçek koşullara yakın bir ortamda da çalışabildiğini göstermeyi amaçlar.
TRL 6: Teknolojinin İlgili Ortamda Gösterilmesi
TRL 6 seviyesinde daha gelişmiş ve işlevsel bir prototip hazırlanır. Sistem, gerçek kullanım ortamına büyük ölçüde benzeyen koşullar altında bütün önemli özellikleriyle çalıştırılır.
TRL 5 ile TRL 6 arasındaki temel fark, teknolojinin yalnızca test edilmesi değil, gelişmiş prototip üzerinden başarılı biçimde gösterilmesidir.
Bu aşamada:
- Gelişmiş prototip oluşturulur.
- Kritik bileşenler birlikte çalıştırılır.
- Performans testleri gerçekleştirilir.
- Teknik riskler azaltılır.
- Kullanım senaryoları uygulanır.
- Gerçek ortama geçiş hazırlıkları yapılır.
TRL 6 seviyesine ulaşan bir proje, teknoloji geliştirme sürecinde önemli bir ilerleme kaydetmiş kabul edilir.
TRL 7: Gerçek Ortamda Prototip Gösterimi
TRL 7 seviyesinde geliştirilen sistem veya prototip gerçek operasyon ortamında test edilir. Teknoloji artık laboratuvar çalışması olmaktan çıkar ve kullanılacağı gerçek koşullarla karşılaşır.
Örneğin akıllı trafik yönetim sisteminin gerçek bir kavşakta denenmesi veya üretim takip yazılımının gerçek bir fabrikada pilot olarak kullanılması TRL 7 kapsamında değerlendirilebilir.
Bu aşamada:
- Gerçek kullanıcı geri bildirimleri alınır.
- Sistem güvenilirliği ölçülür.
- Performans problemleri belirlenir.
- Bakım ve destek ihtiyaçları incelenir.
- Gerçek ortam riskleri değerlendirilir.
- Ürün tasarımında gerekli iyileştirmeler yapılır.
Yerli teknolojilerin prototipten ürüne geçişi, teknoparklar ve üniversite-sanayi iş birlikleri bakımından da önem taşır. Konuyla ilgili olarak yerli teknoloji ekosisteminin yükselişini ele alan yazımızı okuyabilirsiniz.
TRL 8: Sistemin Tamamlanması ve Onaylanması
TRL 8 seviyesinde ürün veya sistem geliştirme çalışmaları büyük ölçüde tamamlanmıştır. Teknoloji gerekli testlerden geçirilmiş, doğrulanmış ve gerçek kullanıma hazır hâle getirilmiştir.
Bu aşamada genellikle:
- Nihai ürün tasarımı tamamlanır.
- Yazılım ve donanım bileşenleri bütünleştirilir.
- Güvenlik testleri yapılır.
- Performans testleri tamamlanır.
- Teknik belgeler hazırlanır.
- Gerekli sertifikasyon süreçleri yürütülür.
- Üretim veya pazara çıkış hazırlıkları yapılır.
TRL 8 seviyesindeki teknoloji, ticari ürüne dönüşmeye oldukça yakındır. Bununla birlikte teknoloji hazırlığının tamamlanması, ürünün pazarda kesinlikle başarılı olacağı anlamına gelmez.
TRL 9: Gerçek Kullanımda Kanıtlanmış Sistem
TRL 9, Teknoloji Hazırlık Seviyesi sisteminin en yüksek aşamasıdır. Ürün veya sistem gerçek kullanım ortamında başarılı şekilde çalışmış ve kendisini kanıtlamıştır.
Bu seviyede teknoloji yalnızca test edilmez; gerçek müşteriler, kurumlar veya kullanıcılar tarafından aktif biçimde kullanılır.
TRL 9 seviyesine ulaşan bir teknoloji:
- Gerçek kullanıcılarla çalışır.
- Operasyonel ortamda kullanılabilir.
- Performansını kanıtlamıştır.
- Ürün veya hizmet hâline gelmiştir.
- Ticarileştirme sürecine geçmiştir.
- Seri üretime veya ölçeklenmeye hazırdır.
Avrupa Uzay Ajansı’nın TRL açıklamasında da ölçeğin TRL 1’den TRL 9’a kadar ilerlediği ve en yüksek seviyede teknolojinin gerçek görev veya kullanım ortamında kanıtlanmış olduğu belirtilmektedir.
TRL Seviyeleri Nasıl Gruplandırılır?
Dokuz Teknoloji Hazırlık Seviyesi genel olarak üç ana grupta değerlendirilebilir.
TRL 1-3: Araştırma ve Fikir Aşaması
Bu seviyelerde temel bilimsel araştırmalar yapılır, teknoloji konsepti oluşturulur ve kavram kanıtı hazırlanır.
Henüz gerçek ortamda kullanılabilecek gelişmiş bir prototip bulunmaz. Projenin teknik olarak uygulanabilir olup olmadığı araştırılır.
TRL 4-6: Prototip ve Geliştirme Aşaması
Teknolojinin temel bileşenleri bir araya getirilir. Laboratuvar testleri yapılır ve prototip, gerçek ortama benzeyen koşullarda denenir.
Bu seviyelerde teknik riskler azaltılır ve ürünün gerçek kullanım ortamına geçişi için hazırlık yapılır.
TRL 7-9: Gerçek Ortam ve Ticarileşme Aşaması
Prototip gerçek ortamda test edilir, sistem tamamlanır ve teknoloji gerçek kullanıcılar tarafından kullanılmaya başlanır.
Bu aşamada ürünleştirme, sertifikasyon, üretim, satış, ihracat ve ölçeklenme çalışmaları önem kazanır. Teknolojik ürünlerin uluslararası pazarlara açılması hakkında daha fazla bilgi için Türkiye’nin teknoloji ihracat gücüyle ilgili içeriğimizi inceleyebilirsiniz.
Bir Projenin TRL Seviyesi Nasıl Belirlenir?
Bir projenin Teknoloji Hazırlık Seviyesi belirlenirken yalnızca proje ekibinin yaptığı açıklamalar yeterli değildir. Belirtilen seviyenin teknik çalışmalar, test sonuçları ve belgelerle desteklenmesi gerekir.
Değerlendirme sırasında şu belgeler kullanılabilir:
- Teknik proje raporları,
- Laboratuvar test sonuçları,
- Prototip görüntüleri,
- Yazılım test raporları,
- Kullanıcı testleri,
- Pilot uygulama sonuçları,
- Performans ölçümleri,
- Teknik çizimler,
- Sertifikalar,
- Gerçek kullanım kayıtları.
TÜBİTAK Teknoloji Hazırlık Seviyesi Belirleme Metodolojisinde farklı proje ve sektörlere yönelik THS soru setleri kullanılmaktadır.
Her seviyedeki soruların tamamlanma oranları hesaplanır. Ortalama tamamlanma oranı yüzde 80 ve üzerinde olan seviyeler tamamlanmış kabul edilir. Ancak seviyelerin sıralı olarak tamamlanması gerekir.
Örneğin bir proje THS 1, THS 2 ve THS 4 şartlarını karşılamış fakat THS 3 seviyesini tamamlamamışsa projenin Teknoloji Hazırlık Seviyesi THS 2 olarak belirlenir.
Teknopark Projelerinde TRL Kullanımı
Teknoparklara sunulan AR-GE projelerinde projenin yenilikçi yönünün yanında mevcut ve hedeflenen Teknoloji Hazırlık Seviyesi de açıkça belirtilmelidir.
Örneğin bir şirket projeye TRL 3 seviyesinde başlayarak proje sonunda TRL 6 seviyesine ulaşmayı hedefleyebilir. Bu durumda kavram kanıtının gelişmiş bir prototipe dönüştürülmesi, ilgili ortam testlerinin yapılması ve teknik sonuçların raporlanması beklenir.
Proje başvurusunda yalnızca yüksek bir TRL seviyesi yazmak doğru bir yaklaşım değildir. Belirtilen seviyenin gerçekleştirilen çalışmalar, prototipler ve teknik belgelerle kanıtlanması gerekir.
Teknoparklar, AR-GE projeleri ve teknoloji geliştirme faaliyetleriyle ilgili diğer içeriklere Tekno Türkiye AR-GE kategorisi üzerinden ulaşabilirsiniz.
TRL ile Ürün Geliştirme Aynı Şey midir?
TRL öncelikle teknolojinin teknik olgunluğunu ölçer. Bir teknolojinin TRL 8 veya TRL 9 seviyesine ulaşması, ürünün ticari açıdan kesinlikle başarılı olacağı anlamına gelmez.
Bir ürün teknik olarak hazır olsa bile:
- Pazarda yeterli talep bulunmayabilir.
- Üretim maliyeti yüksek olabilir.
- İş modeli sürdürülebilir olmayabilir.
- Rakip ürünler daha avantajlı olabilir.
- Satış ve pazarlama planı yetersiz kalabilir.
- Kullanıcı deneyimi beklentileri karşılamayabilir.
- Ürün ölçeklenebilir olmayabilir.
Bu nedenle teknoloji olgunluğunun yanında pazar, müşteri, üretim, finansman, fikrî mülkiyet ve iş modeli hazırlığının da değerlendirilmesi gerekir.
Sonuç
Teknoloji Hazırlık Seviyesi, bir AR-GE projesinin fikirden gerçek ürüne uzanan yolculuğunu değerlendirmek için kullanılan önemli bir sistemdir. Dokuz seviyeden oluşan bu yapı sayesinde projenin mevcut durumu, teknik riskleri ve bir sonraki geliştirme aşaması daha net biçimde belirlenebilir.
Girişimcilerin ve teknopark şirketlerinin proje başvurularında mevcut TRL seviyesini gerçekçi şekilde belirlemesi gerekir. Proje sonunda ulaşılması hedeflenen seviye de testler, prototip çalışmaları ve teknik çıktılarla desteklenmelidir.
Doğru belirlenen Teknoloji Hazırlık Seviyesi; destek başvuruları, yatırım görüşmeleri, bütçe planlaması, ürün geliştirme ve ticarileştirme süreçleri için güçlü bir yol haritası oluşturur.
